Kan het plotseling stoppen met oestrogeen depressie uitlokken?

Voor de meeste vrouwen: nee. Maar voor een specifieke groep — vrouwen met een depressieve episode in het verleden die gekoppeld was aan hormonale schommelingen — bleek uit één gerandomiseerde studie dat abrupt stoppen met estradiol binnen weken tot depressieve symptomen leidde. Dit effect werd niet waargenomen bij vrouwen zonder deze geschiedenis.

Wat het directe bewijs aantoont

Slechts één studie in dit archief onderzocht de vraag precies zoals gesteld: veroorzaakt het stoppen met estradiol depressie, en bij wie? Een onderzoek van het National Institutes of Health (controlled trial, 2015) rekruteerde twee groepen postmenopauzale vrouwen — 26 met een eerdere episode van perimenopausale depressie die eerder goed hadden gereageerd op hormoontherapie, en 30 vrouwen van dezelfde leeftijd zonder depressiegeschiedenis. Allen kregen eerst drie weken open-label estradiol; niemand rapporteerde depressieve symptomen tijdens deze fase. Daarna werden zij gerandomiseerd, dubbelblind, ingedeeld om ofwel estradiol voort te zetten ofwel over te stappen naar placebo voor nog eens drie weken.

Het resultaat was duidelijk maar beperkt. Vrouwen met een eerdere perimenopausale depressie die naar placebo werden overgeplaatst, hadden een significante toename van depressieve symptomen, gemeten op twee standaard beoordelingsschalen, met scores die ongeveer verdrievoudigden in vergelijking met degenen die estradiol bleven nemen. Vrouwen zonder depressiegeschiedenis bleven symptoomvrij, ongeacht of zij estradiol bleven gebruiken of naar placebo werden overgeplaatst. De ernst van opvliegers en bloedestradiolwaarden waren vergelijkbaar in beide groepen tijdens de placebo-fase, wat de auteurs gebruikten om te betogen dat de stemingsverandering niet eenvoudig kon worden verklaard door een terugkeer van fysieke menopausesymptomen of door de hoeveelheid estradiol in het bloed — iets over de daling zelf leek, bij gevoelige vrouwen, de episode uit te lokken.

Dat is een specifieke en belangrijke bevinding, maar die geldt voor een bepaalde groep: vrouwen waarvan al bekend is dat zij op deze manier gevoelig zijn voor hormonale veranderingen. De studie zegt ons niet wat er met de stemming gebeurt wanneer een vrouw zonder dergelijke voorgeschiedenis estrogeen stopt.

Wat de andere studies toevoegen — en niet

De meeste andere studies in dit archief waren helemaal niet ontworpen om deze vraag te beantwoorden. Zij testten verschillende combinaties van estradiol en progestagenen voor het verlichten van hittevloeiingen, zweten en vaginale droogheid, en sommige registreerden stemming of 'stemmingsverstoring' als één symptoom onder vele, zonder een passende depressieve schaal of een withdrawaldesign toe te passen. Een Poolse studie (gecontroleerd onderzoek, 2001) vond dat het starten van hormoontherapie het klimakterisch syndroom en bijbehorende depressiesymptomen over drie en zes maanden reduceerde, en een Deense vergelijking van twee estradiol-progestageen-regelingen (gecontroleerd onderzoek, 2000) meldde dat 'stemmingsstoornissen', aanwezig bij de meerderheid van de vrouwen bij baseline, minder vaak voorkwamen na zes behandelcycli. Deze ondersteunen het idee dat oestrogeen in sommige vrouwen de stemming kan verbeteren zolang zij het gebruiken, maar zij zeggen niets over wat gebeurt wanneer zij ermee stoppen.

Één oudere afbouwstudie (gecontroleerde studie, 1983) volgde vrouwen gedurende 42 maanden op en vond een dosisafhankelijke 'rebound' in klimakterische symptomen na het staken van hormonale behandeling, hoewel dit werd gemeten met de Kupperman-index, een algemene symptoomscore, geen depressiespecifieke maat, dus kan dit niet als bewijs voor depressie specifiek worden gelezen. Een afzonderlijke kleine studie (gecontroleerde trial, 1999) toonde aan dat postmenopauzale vrouwen zonder eerdere hittevloeien deze niet ontwikkelden na abrupt staken van estradiol, wat spreekt tot vasomotore symptomen in plaats van stemming, maar is een herinnering dat abrupt stoppen niet automatisch symptoomsrebound in elke vrouw of voor elk symptoom oplevert.

De overige studies in het archief (systematische review, 2004, gerandomiseerde gecontroleerde studie, 2011, gerandomiseerde gecontroleerde studie, 2002, gecontroleerd onderzoek, 2001, gerandomiseerde gecontroleerde studie, 2002, gecontroleerd onderzoek, 1996) zijn effectiviteits- en vertraagheidsstudies van verschillende estrogenformuleringen en doses voor hittevloeien en bloedingscontrole. Ze zijn bruikbaar voor andere vragen — inclusief vragen die aan bod komen op wat zijn de voordelen van transdermale estradiooltherapie — maar geen van hen testte depressie of afbouwen, dus kunnen zij niet gebruikt worden om deze vraag te beantwoorden.

Wie lijkt risico te lopen, en wie niet

Het patroon van wat dit archief bevat is beperkt maar redelijk duidelijk: de vrouwen die een depressieve terugval ervoeren na het stoppen met estradiol hadden allemaal een eerder depressief episode gehad dat rond een hormonale overgang was opgetreden en eerder op hormoonbehandeling had gereageerd. Vrouwen zonder dergelijke voorgeschiedenis, in dezelfde studie, werden niet depressief toen estradiol werd stopgezet, ook al veranderden hun hormonspiegels op dezelfde manier. Dit sluit aan bij het bredere patroon dat besproken is op hoe hormoonschommelingen de stemming beïnvloeden in de perimenopauze, waar verandering en gevoeligheid voor verandering, eerder dan het absolute hormoonniveau, belangrijker lijken te zijn.

Geen van de studies hier onderzocht waarom sommige vrouwen gevoelig zijn voor stopzetting en anderen niet, dus het archief kan niet zeggen wat iemand vooraf onderscheidt, anders dan het hebben gehad van een soortgelijk episode daarvoor.

Wat nog onbekend is

Dit archief bevat geen bewijs over wat gebeurt met langzamere, geleidelijke stopzetting in plaats van een plotselinge onderbreking, noch over of hetzelfde stopzettingseffect van toepassing is op vrouwen die hormoontherapie stoppen na jarenlang gebruik in plaats van weken. Het bevat niets over of het type estrogeen of de toedieningsroute het risico op een aan stopzetting gerelateerde stemming episode verandert. Het behandelt ook niet hoe zo'n episode zou moeten worden herkend of behandeld, wat afzonderlijk wordt besproken op wat zijn de behandelingsrichtlijnen voor menopauzedepress. Bredere context over hormoontherapie tijdens de perimenopauzale jaren is verzameld in de archief menopauze en hormonen.